Dawne srebrne monety arabskie – historia, rodzaje, wartość

Dawne srebrne monety arabskie, najczęściej nazywane dirhemami, były w VIII–X wieku ważnym środkiem płatniczym na obszarach Europy Wschodniej i Północnej. Ich obecność na ziemiach polskich świadczy o dalekosiężnym handlu, kontaktach ze światem islamu oraz znaczeniu szlaków rzecznych. Nie są to współczesne monety bulionowe, lecz zabytki i źródła historyczne, których wartość polega przede wszystkim na informacji o przeszłości.

Czym były arabskie dirhemy?

Dirhem był srebrną monetą świata islamu, wybijaną w mennicach podległych kolejnym kalifatom i dynastiom. Wczesnośredniowieczne egzemplarze trafiały daleko poza granice państw, w których powstały. W VIII i IX wieku srebro w tej postaci stało się jednym z głównych środków płatniczych używanych w handlu na terenach słowiańskich.

Dla mieszkańców Europy Północnej dirhem miał znaczenie nie tylko jako gotowa moneta. Srebrne egzemplarze często dzielono na fragmenty, czyli tak zwane siekańce, i ważono zależnie od wartości transakcji. Z tego powodu w skarbach spotyka się zarówno całe monety, jak i ich części, ułamki oraz przetopione kawałki srebra.

Trzeba wyraźnie oddzielić te zabytki od współczesnych monet bulionowych. Moneta lokacyjna jest produkowana z myślą o obrocie kruszcem, natomiast historyczny dirhem jest świadectwem konkretnej epoki, władcy, mennicy i sieci wymiany. Jego znaczenie dla archeologii nie sprowadza się do masy srebra.

Jak monety z Bliskiego Wschodu trafiły na ziemie polskie?

Napływ dirhemów był skutkiem rozległych połączeń handlowych łączących kalifaty, Azję Środkową, Europę Wschodnią i wybrzeża Bałtyku. Monety przemieszczały się przez ośrodki Rusi, dorzecze Wołgi i szlaki prowadzące ku Bałtykowi. Dalej mogły docierać w głąb lądu drogami rzecznymi, między innymi przez Wisłę i Słupię.

Wikingowie pełnili w tym systemie rolę kupców, żeglarzy i pośredników. Ich działalność łączyła porty bałtyckie z ośrodkami położonymi na wschodzie. Nie oznacza to, że każdy dirhem przywieziono bezpośrednio przez skandynawskiego handlarza. Monety mogły wielokrotnie zmieniać właściciela, zanim zostały ukryte lub zgubione na ziemiach dzisiejszej Polski.

Na obecność arabskiego srebra wpływało kilka powiązanych czynników:

• Handel niewolnikami – ludzie byli jednym z towarów wymienianych w kontaktach między północą a bogatymi regionami świata islamu.
• Bursztyn – bałtycki surowiec trafiał na odległe rynki dzięki sieci szlaków lądowych i wodnych.
• Futra i inne surowce – towary z północy wymieniano na srebro, tkaniny oraz produkty pochodzące z południa i wschodu.
• Pośrednictwo wikingów – skandynawscy kupcy wykorzystywali porty i rzeki jako elementy trasy łączącej różne strefy gospodarcze.
• Zapotrzebowanie na srebro – kruszec można było wykorzystać jako monetę, siekaniec albo materiał do dalszej obróbki.

Napływ dirhemów nie zakończył się w jednym momencie. Jego ograniczenie wiązało się między innymi ze zmianami politycznymi i gospodarczymi, osłabieniem części wschodnich źródeł srebra, chrystianizacją oraz powstaniem lokalnych struktur państwowych. W państwie Piastów od X wieku stopniowo rozwijał się własny system monetarny, choć zagraniczne monety nadal mogły pozostawać w obiegu.

Jak wyglądał dirhem i co oznaczały jego napisy?

Dirhemy zwykle nie przedstawiają władcy, sceny wojennej ani symbolu zwierzęcego. Ich powierzchnię zajmują arabskie inskrypcje ułożone w polach centralnych i otokach. Taki sposób dekoracji wiąże się z anikonizmem, czyli ograniczeniem przedstawień istot żywych w sztuce religijnej islamu. Nie należy jednak sprowadzać braku portretu wyłącznie do prostego zakazu. Praktyka mennicza wynikała także z tradycji epigraficznej i sposobu komunikowania władzy.

Napisy mogły zawierać wyznanie wiary, imię władcy, nazwę mennicy oraz rok wybicia. Dzięki temu numizmatyk może ustalić pochodzenie monety i umieścić ją w określonym czasie. Na dirhemach z okresu Abbasydów pojawiały się formuły odwołujące się do jedyności Boga i proroczej misji Mahometa.

Parametry różniły się zależnie od emisji, mennicy i okresu. Przykładowy dirhem Abbasydów z 192 roku kalendarza hidżry, odpowiadającego latom 808–809, miał średnicę około 21 mm i ważył 2,94 g. Nie jest to jednak uniwersalna specyfikacja wszystkich arabskich monet srebrnych.

Skarby dirhemów na ziemiach polskich

Archeolodzy znajdują dirhemy zarówno pojedynczo, jak i w większych zespołach określanych jako skarby. Depozyt mógł być prywatnym majątkiem ukrytym w naczyniu, torbie lub innym pojemniku. Przyczyna jego zakopania nie zawsze jest znana. Mogła wiązać się z zagrożeniem, podróżą, konfliktem albo zwyczajnym planem czasowego przechowania oszczędności.

Dobrym przykładem jest skarb z Czechowa, obecnie części Lublina. Znalezisko ważyło około 3100 g i obejmowało 705 srebrnych monet, w większości arabskich dirhemów, a także między innymi dwie sztabki, fragment paciorka i srebrną zausznicę. Monety pochodziły od końca VIII do IX wieku. Najstarszy egzemplarz datowano na 711/712 rok, a najmłodszy na 889/890 rok. Najmłodsza moneta wyznacza najpóźniejszy możliwy moment ukrycia depozytu, choć nie daje zawsze dokładnej daty zakopania.

Inny przykład pochodzi z okolic Strzelinka, przy dawnym ujściu cieku do Słupi. W naczyniu znaleziono około 200 monet perskich i arabskich, w tym egzemplarze z VII, VIII i IX wieku. Lokalizacja przy dawnej drodze wodnej pasuje do interpretacji, według której srebro mogło należeć do kupca lub podróżnego. Jest to jednak hipoteza, a nie pewny opis wydarzeń.

Ważne są także znaleziska z północno-wschodniej Polski. W okolicach Biskupca odkryto skarb 118 srebrnych denarów i ich fragmentów z IX wieku, związanych z dynastią Karolingów. Nie był to skarb dirhemów, ale jego obecność pokazuje, że na tych samych szlakach mogły krążyć różne systemy monetarne. Wcześniejsze odkrycia arabskich monet w rejonie Bałtyku, w tym w pobliżu dawnych ośrodków handlowych, pomagają odtwarzać przebieg kontaktów między wschodem, północą i wnętrzem lądu.

Dlaczego dirhemy są ważne dla archeologii?

Moneta jest niewielkim, ale precyzyjnym źródłem informacji. Nazwa mennicy wskazuje miejsce produkcji, imię władcy pomaga ustalić kontekst polityczny, a data wybicia wyznacza dolną granicę chronologiczną dla jej obecności w danym miejscu. Zespół monet pozwala datować warstwę osadniczą, skarb, trasę handlową lub moment opuszczenia stanowiska.

Znaczenie ma także układ znaleziska. Całe monety, siekańce, sztabki i naczynie tworzą razem zapis praktyk gospodarczych. Ich rozdzielenie podczas niekontrolowanego wydobycia może usunąć informacje o położeniu depozytu, sposobie ukrycia i relacji z innymi zabytkami.

Co zrobić po znalezieniu dawnej monety?

Znalezisko archeologiczne należy zabezpieczyć i zgłosić właściwym służbom ochrony zabytków. Nie powinno się go sprzedawać, rozdzielać ani samodzielnie przenosić w inne miejsce. W Polsce właściwym organem jest między innymi Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków, a szczegółowe obowiązki zależą od charakteru i miejsca odkrycia.

Po znalezieniu monety lub większego depozytu postępowanie powinno wyglądać następująco:

1. Zabezpiecz miejsce – nie przesuwaj monet, naczynia ani otaczającej warstwy ziemi, jeśli nie ma bezpośredniego zagrożenia.
2. Zanotuj lokalizację – zapisz położenie, datę i okoliczności odkrycia, a miejsce oznacz tak, aby nie doszło do przypadkowego zniszczenia.
3. Zawiadom Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków – skontaktuj się z właściwym urzędem albo muzeum i przekaż informację o znalezisku.
4. Nie czyść monet – polerowanie, odśniedzanie i usuwanie ziemi może zniszczyć patynę, ślady użytkowania oraz warstwę ważną dla konserwatora.
5. Przekaż zabytki do dokumentacji – archeolog lub konserwator oceni ich charakter, pochodzenie i znaczenie w kontekście całego stanowiska.

Własność znaleziska i ewentualne uprawnienia znalazcy wynikają z przepisów o ochronie zabytków. Nie należy zakładać, że znalezioną monetą można swobodnie handlować. W przypadku skarbu szczególnie ważny jest nie tylko sam przedmiot, lecz także miejsce, głębokość i układ odkrycia.

Dawne srebrne monety arabskie są materialnym śladem sieci handlowej, która łączyła świat islamu z Bałtykiem i ziemiami słowiańskimi. Ich wartość naukowa rośnie wtedy, gdy zachowany zostaje pełny kontekst archeologiczny, dlatego każde takie znalezisko powinno trafić do specjalistów, a nie na rynek kolekcjonerski.