Stare miedziane monety polskie – jak rozpoznać ich wartość?

Wartość starych miedzianych monet polskich zależy przede wszystkim od autentyczności, rzadkości odmiany i stanu zachowania. W przypadku emisji Augusta III trzeba jeszcze ustalić, czy mamy do czynienia z monetą oficjalną, czy z pruskim fałszerstwem antedatowanym. Naturalnej patyny nie należy usuwać, ponieważ czyszczenie może zniszczyć zarówno powierzchnię, jak i część wartości numizmatycznej.

Dlaczego miedziane monety Augusta III są tak trudne do rozpoznania?

Miedziane monety koronne Augusta III Sasa powstawały w okresie szczególnego chaosu pieniężnego. Po zamknięciu mennic koronnych Rzeczpospolita cierpiała na niedobór drobnej monety, a w obiegu pozostawały zużyte i fałszowane szelągi Jana Kazimierza. Władca i jego otoczenie postanowili wykorzystać tę sytuację do uruchomienia emisji, która przynosiła dochód królowi oraz Saksonii.

Problem polegał na tym, że decyzję podjęto bez wymaganej zgody sejmu i senatu, wbrew zobowiązaniom zawartym w Pacta Conventa. Monety przeznaczone dla polskiego rynku bito poza granicami Rzeczypospolitej, w Dreźnie, Grünthalu i Gubinie. Później do historii tych emisji dołączyły mennice przejęte przez Prusy oraz małe warsztaty fałszerskie.

Dlatego szeląg lub grosz z imieniem Augusta III nie jest tylko przedmiotem do katalogowego odczytania. To dokument historii gospodarczej, politycznej i technologicznej. Na jednej monecie spotykają się decyzje dworu saskiego, problemy z dostawami miedzi, działalność dzierżawców mennic i pruska polityka fałszowania pieniądza.

Jak działały mennice saskie?

Miedziane emisje Augusta III obejmowały dwa podstawowe nominały: szelągi i grosze. Początkowo zakładano bicie al marco, czyli bez ustalania dokładnej masy każdej sztuki. Liczyła się liczba monet uzyskanych z określonej ilości surowca. W praktyce waga poszczególnych egzemplarzy mogła się więc różnić.

Początkowo planowano około 360 szelągów z funta miedzi, co dawało średnio około 1,30 g na sztukę. Po zmianach ordynacji zakładano 380 sztuk z funta, czyli około 1,23 g. W praktyce zdarzały się jeszcze inne wyniki. Grosze miały początkowo ważyć około 3,9 g, a po zmianie stopy około 3,7 g. Sama masa nie wystarcza jednak do przypisania monety do konkretnej mennicy.

Drezno – początek emisji

W 1749 roku mennica drezdeńska wykonała niewielką, sygnalną partię szelągów. Monety z datami 1749 i 1750 wyróżniają się starannym rysunkiem i nawiązują do starszych boratynek Jana Kazimierza. Stemple przygotowali między innymi Johann Wilhelm Höckner i Christian Sigismund Wermuth, a po odejściu Höcknera w pracach uczestniczył Carl Christian Pribus.

Produkcję szybko przeniesiono do tańszego ośrodka w Grünthalu. W czasie wojny siedmioletniej sytuacja się zmieniła. Prusy przejęły saskie mennice, a Drezno wydzierżawiono konsorcjom związanym z Veitelem Ephraimem. W tym okresie bito tam także polskie grosze, lecz przypisywanie konkretnych odmian do Drezna pozostaje często hipotezą. Stemple i wyposażenie przemieszczano między mennicami, a dokumentacja produkcji nie zachowała się w komplecie.

Grünthal – mennica wyspecjalizowana w szelągach

Mennicę przy hucie Saigerhütte Grünthal uruchomiono w 1750 roku z myślą o produkcji miedzianych monet dla Polski. Lokalizacja miała znaczenie gospodarcze, ponieważ w okolicy przerabiano miedź. Surowiec nie zawsze był jednak dostępny w wystarczającej ilości, a najlepszy materiał kierowano do Drezna.

Produkcja szelągów ruszyła w 1751 roku. Stemple wykonywał drezdeński rytownik Carl Christoph Pribus. Za wyroby Grünthalu najczęściej uznaje się szelągi bez litery pod tarczą herbową, o spójnym stylu portretu i rewersu. Rocznik 1755 miał znacznie mniejszy nakład od dwóch poprzednich, ale sama rzadkość na rynku nie dowodzi jeszcze, że wszystkie zachowane egzemplarze pochodzą z jednego etapu produkcji.

W 1756 roku mennica została zniszczona przez oddziały pruskie. Później ją odbudowano, a w 1762 roku Christian Gottlob Frege rozpoczął tam produkcję groszy z anachronicznymi datami 1754 i 1755. To jeden z powodów, dla których sama data na monecie nie przesądza o czasie jej wybicia.

[ picture_1 ]

Gubin – krótszy transport i wiele znaków

Mennicę w Gubinie utworzono, aby ograniczyć koszty transportu do Warszawy. Zakład korzystał z napędu wodnego i rozpoczął produkcję szelągów w 1751 roku, a od 1752 roku także groszy o wartości trzech szelągów.

Gubińskie monety często mają słabszą jakość wykonania. Wiele egzemplarzy wybito niecentrycznie, przez co część legend i szczegółów jest dziś nieczytelna. Na szelągach pojawiają się litery pod herbem. Ich znaczenie nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Mogły oznaczać brygady produkcyjne, osoby związane z zarządem mennicy albo inny element organizacji pracy. Przypisywanie każdej litery konkretnemu rytownikowi nie ma mocnego potwierdzenia.

Za szczególnie prawdopodobne uznaje się powiązanie litery S na szelągach z 1751 roku z Franciskiem Theodorem von Stainem, pierwszym zarządcą zakładu. Od 1754 roku na części groszy pojawia się litera H, wiązana z okresem zarządu Friedricha Ernsta Hertela. Są to jednak ustalenia wymagające ostrożności, a nie bezwarunkowe reguły katalogowe.

Oryginał czy pruskie fałszerstwo?

Największym problemem badawczym jest działalność Prus podczas wojny siedmioletniej. Po zajęciu Saksonii tamtejsze mennice wydzierżawiono przedsiębiorcom, w tym konsorcjum Veitela Ephraima. Produkowano polskie monety pod stemplem Augusta III, często z datami wcześniejszymi niż rzeczywisty moment wybicia. Taki zabieg określa się jako antedatowanie.

Źródła wspominają o ogromnej produkcji polskich miedzianych monet w kilku mennicach pruskich. Nie da się jednak bezpiecznie przypisać wszystkich odmian do konkretnych zakładów. Drezno i Lipsk wymieniały stemple oraz personel, a część emisji mogła powstawać także w innych mennicach pruskich. W literaturze pojawiają się propozycje dotyczące między innymi Wrocławia, Magdeburga czy Berlina, lecz nie wszystkie mają jednakowy poziom potwierdzenia.

Przy oględzinach monety należy zwrócić uwagę na kilka cech, które mogą wskazywać na emisję pruską, choć żadna z nich nie działa jak samodzielny dowód:

• Otyłość portretu – większa głowa, szeroka twarz i wyraźny podbródek są wiązane z częścią falsyfikatów przypisywanych Fryderykowi II, lecz teoria ta wymaga porównania z całym stemplem.
• Duże litery i cyfry – w niektórych groszach legendy są wyraźnie większe niż na monetach uznawanych za gubińskie.
• Odmienny podział tarczy herbowej – ukośny układ może odróżniać część emisji od rewersów gubińskich z podziałem poziomym lub niemal poziomym.
• Inny rysunek orłów – kształt i układ piór skrzydeł bywają ważniejszym wyróżnikiem niż sama obecność litery lub cyfry.
• Niezgodność daty z chronologią produkcji – moneta z rocznikiem 1754 lub 1755 mogła powstać później, dlatego daty nie wolno traktować jako pełnej metryki egzemplarza.

Do tego dochodzą małe warsztaty fałszerskie, których produkcję trudno odróżnić od monet wykonywanych w większych zakładach. Właśnie dlatego klasyfikacja powinna opierać się na porównaniu portretu, liter, tarczy herbowej, interpunkcji, kształtu cyfr i cech technicznych. Jedna nieczytelna litera nie powinna decydować o pochodzeniu monety.

Co wpływa na wartość starych miedzianych monet?

Wartość numizmatyczna nie wynika automatycznie z wieku ani z samego faktu, że moneta jest miedziana. Najpierw trzeba potwierdzić jej autentyczność i możliwie precyzyjnie określić typ. Dopiero później można analizować rzadkość i stan zachowania.

Rocznik i wielkość emisji

Rocznik może być wskazówką, ale w przypadku Augusta III nie jest dowodem chronologii. Produkcja antedatowana sprawia, że data na monecie bywa elementem świadomie powtórzonym przez późniejszą mennicę. Również dane o nakładach trzeba sprawdzać w kilku opracowaniach, ponieważ dawne katalogi zawierają pomyłki, niepełne opisy i odmiany, których nie udało się później potwierdzić.

Wariant stempla i znaki mennicze

Różnice w portrecie, kroju liter, interpunkcji, układzie herbu i oznaczeniu nominału mogą wskazywać na inny stempel, etap produkcji albo warsztat. Właśnie analiza stempli często decyduje o znaczeniu monety. Nowe odkrycia rynkowe i muzealne mogą zmienić dotychczasową ocenę rzadkości, dlatego określenia katalogowe należy traktować jako stan wiedzy, a nie niezmienny werdykt.

Stan zachowania i patyna

Naturalna patyna jest wynikiem wieloletnich reakcji miedzi z powietrzem i wilgocią. Może chronić powierzchnię, podkreślać relief i potwierdzać, że moneta nie była niedawno poddawana agresywnym zabiegom. Estetyka błyszczącego, „odświeżonego” krążka nie jest równoznaczna z jego wysoką wartością.

Nie czyść starej miedzianej monety przed identyfikacją. Polerowanie, ścieranie osadu, stosowanie past, octu, sody, soli lub silnych preparatów może usunąć patynę, porysować powierzchnię i zatrzeć ślady potrzebne do analizy stempla. Przy egzemplarzu rzadkim albo podejrzanym pod względem autentyczności bezpieczniej pozostawić go w obecnym stanie i skonsultować z konserwatorem lub numizmatykiem.

Miedziaki Stanisława Augusta i Królestwa Polskiego

Odrębną grupę tworzą warszawskie emisje z napisem „Z MIEDZI KRAIOWEY”. Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego bito szelągi, półgrosze, grosze i trojaki. Monety te wiązano z wykorzystaniem krajowej miedzi, między innymi pochodzącej z Miedzianej Góry. Część emisji miała charakter okolicznościowy i powstała w niewielkich nakładach.

W przypadku tych monet łatwiej wykorzystać dane produkcyjne niż przy emisjach Augusta III, ale także nie wszystkie nakłady są znane. Poniższe wartości pochodzą z przywołanych opracowań i nie zastępują analizy konkretnego wariantu stempla.

Półgrosz z 1786 roku uchodzi za emisję bardzo małą, związaną z pierwszymi dostawami krajowej miedzi do mennicy warszawskiej. W zbiorach muzealnych zachowano niewiele egzemplarzy. Przy tej grupie monet trzeba analizować także inicjały mincerzy, rysunek herbu, krój legendy i jakość zachowania.

Jak rozpocząć kolekcjonowanie?

Najbezpieczniej zacząć od jednego, jasno określonego wycinka, na przykład szelągów gubińskich albo miedziaków „Z MIEDZI KRAIOWEY”. Przydatne są katalogi, opracowania historyczne, fotografie stempli i archiwa aukcyjne. Warto zapisywać nie tylko datę i nominał, lecz także odmianę portretu, rewersu, interpunkcji oraz stan powierzchni.

Jeżeli moneta ma nietypowy portret, nieznaną literę, podejrzaną datę albo ślady czyszczenia, nie należy wyciągać wniosku na podstawie jednego katalogu. Konsultacja z numizmatykiem, rzeczoznawcą lub konserwatorem może pomóc rozstrzygnąć autentyczność i ograniczyć ryzyko zniszczenia patyny. W tej dziedzinie cierpliwość jest częścią metody badawczej, bo kolejne odkrycia potrafią zmienić interpretację dawnej odmiany.

Stare miedziane monety polskie najlepiej traktować jako źródła historyczne. Ich wartość rośnie nie tylko wtedy, gdy są rzadkie, lecz także wtedy, gdy można wiarygodnie odtworzyć ich pochodzenie, warsztat i miejsce w historii mennictwa.