Srebrne monety bite w średniowieczu – historia i rodzaje

Srebrne monety bite w średniowieczu tworzyły podstawę obiegu pieniężnego Europy łacińskiej od reformy Karola Wielkiego do reform groszowych XIII i XIV wieku. System przeszedł drogę od ciężkiego denara, przez coraz lżejsze i mniej zasobne w srebro emisje, aż po większe monety przeznaczone do rozwijającego się handlu.

Srebrny monometalizm – epoka denara

Przez około pięć stuleci srebro było w Europie łacińskiej najważniejszym kruszcem wykorzystywanym do bicia monet. W powszechnym obiegu zasadniczo nie funkcjonowały wtedy monety złote, miedziane ani brązowe. Złoto odpływało na Wschód, między innymi w związku z handlem dobrami luksusowymi, a dostęp do srebra poprawił się po odkryciu złóż w zachodniej Francji.

Ramy tego okresu wyznaczają dwa przełomy. Pierwszym była reforma Karola Wielkiego pod koniec VIII wieku, która ujednoliciła system oparty na srebrnym denarze. Drugim stały się reformy XIII wieku, gdy obok drobnych denarów zaczęto emitować większe srebrne monety, przede wszystkim grosze. Nie oznaczało to całkowitego zaniku denara, lecz zmianę jego pozycji w gospodarce.

Reforma Karola Wielkiego i system denarowy

Reforma Karola Wielkiego była próbą uporządkowania systemu odziedziczonego po wcześniejszych, niestabilnych rozwiązaniach frankońskich. W 789 roku przeprowadzono reformę miar i wag, a jej podstawą stał się funt karoliński o masie około 408 gramów. Z funtem powiązano system rozliczeniowy: jeden funt dzielił się na 20 solidów, a każdy solid na 12 denarów.

Relację tę zapisywano następująco: 1 funt = 20 solidów = 240 denarów. Trzeba jednak rozróżnić te pojęcia. Funt i solid były jednostkami wagowymi lub obrachunkowymi, a realną monetą pozostawał denar. W czasach Karola Wielkiego ważył on około 1,7 grama i był wykonany ze srebra wysokiej próby.

Solid nie był więc monetą, którą można było wyjąć z sakiewki. Służył do zapisywania wartości czynszów, kar, zobowiązań i transakcji. Ta różnica między pieniądzem realnym a obrachunkowym przetrwała długo po reformie i stała się źródłem późniejszych nieporozumień, gdy określenia takie jak solid zaczęto stosować także do rzeczywiście bitych monet.

Najważniejsze cechy reformy Karola Wielkiego obejmowały:

• oparcie obiegu na srebrnym denarze – moneta miała mieć określoną wagę i wysoką zawartość kruszcu;
• ujednolicenie systemu miar i relacji między funtem, solidem a denarem;
• ograniczenie liczby mennic i zwiększenie kontroli władcy nad produkcją monet;
• uporządkowanie wyglądu stempli, między innymi przez umieszczanie imienia władcy, krzyża i nazwy mennicy.

Wzorcem stał się denar, ale jego standard nie pozostał niezmienny. W kolejnych stuleciach monety często stawały się lżejsze, mniejsze i zawierały mniej srebra. Proces ten nie wynikał wyłącznie z niedostatku kruszcu. Był także sposobem zwiększania dochodów władcy, który posiadał monopol menniczy.

Renovatio monetae – wymiana monet jako źródło dochodu

Średniowieczne psucie monety polegało na zmniejszaniu jej masy albo obniżaniu próby srebra. Władca mógł dzięki temu wybić więcej monet z tej samej ilości kruszcu. Nie była to jednak jedyna część mechanizmu. Stare emisje, zawierające więcej srebra, okresowo wycofywano z obiegu i nakazywano ich wymianę na nowe.

Ten system określano jako renovatio monetae. Była to przymusowa odnowa pieniądza, która w praktyce działała jak opłata pobierana od użytkowników monet. Właściciel oddawał dobre denary, a otrzymywał w zamian większą liczbę gorszych monet. Różnica między wartością starego i nowego pieniądza trafiała do władcy lub organizatora emisji.

W efekcie każda kolejna wymiana mogła obniżać zawartość srebra w pojedynczym denarze. Zjawisko to przypominało inflację, choć jego mechanizm był związany z kruszcem, wagą i decyzją władcy, a nie z emisją pieniądza papierowego. W niektórych krajach wymiany przeprowadzano bardzo często. W Polsce szczególnie intensywne reformy tego typu przypisuje się między innymi Mieszkowi Staremu.

Pod koniec XIII wieku denar nie odpowiadał już standardowi z czasów Karola Wielkiego. Drobna moneta była niewygodna przy większych transakcjach, a zmniejszająca się zawartość srebra osłabiała zaufanie do całego systemu. Rozwój handlu dalekosiężnego wymagał nominałów, które miały większą wartość i nie wymagały liczenia setek małych monet.

Od denara do kwartnika i grosza

Pierwsze większe srebrne monety pojawiły się w Italii. W 1162 roku Fryderyk Barbarossa nakazał wybijać monety o masie około 0,8 grama, cięższe od miejscowych denarów. Genua rozpoczęła później emisję srebrnych monet ważących około 1,5 grama, a Wenecja w 1202 roku wprowadziła matapany o masie około 2,18 grama i wysokiej próbie srebra.

Monety te określano jako denarii grossi, czyli „grube denary”. Największe znaczenie dla Europy Zachodniej i Środkowej zdobyły jednak grosz turoński oraz grosz praski. Grosz turoński, wprowadzony w reformie Ludwika Świętego w 1266 roku, ważył około 4,2 grama srebra wysokiej próby i odpowiadał 12 denarom systemu turońskiego.

W Europie Środkowej ważną rolę odegrał kwartnik. Była to moneta o wartości jednej czwartej skojca, czyli 1/96 grzywny. W przeliczeniu na drobniejsze jednostki odpowiadała 8 denarom, 16 obolom lub połowie grosza.

Kwartniki zaczęto wybijać od końca XIII wieku na Śląsku, w Wielkopolsce, Królestwie Polskim, państwie krzyżackim i na Pomorzu Zachodnim. Za pierwszą emisję uznaje się kwartnik wprowadzony w księstwie głogowskim za panowania Henryka III głogowskiego. Jego masa wynosiła około 1,70 grama, a próba srebra mieściła się w granicach 0,900–0,970.

Prawdopodobnym powodem wprowadzenia tej monety był rozwój handlu suknem sprowadzanym z Flandrii. Kwartnik mógł ułatwiać rozliczenia na szlakach, na których potrzebny był pieniądz rozpoznawalny poza miejscowym rynkiem. O znaczeniu tej emisji świadczy jej rozpowszechnienie. Kwartniki bito w wielu mennicach, a znanych jest około stu typów śląskich.

Grzywna – waga srebra, jednostka obrachunkowa i płacidło

Grzywna nie była pojedynczą monetą. Była jednostką masy srebra, a także jednostką obrachunkową. W okresie, gdy bite monety nie zawsze cieszyły się zaufaniem, funkcję pieniądza mogła pełnić srebrna sztabka o ustalonej masie. Jej wartość można było sprawdzić przez zważenie i ocenę jakości kruszcu.

W różnych regionach grzywna miała odmienne standardy. Polska grzywna mennicza z drugiej połowy XI wieku odpowiadała masie około 183,5 grama, natomiast grzywna krakowska w XIV wieku ważyła około 196,26 grama. W późniejszych okresach jej masa była określana na około 197,684 grama, 201,802 grama, a po 1650 roku około 201,86 grama. Nie należy przenosić tych wartości między regionami bez zaznaczenia różnicy standardów.

Grzywna mennicza polska dzieliła się na 4 wiardunki, 24 skojce i 240 denarów. Taki zapis nie oznaczał, że zawsze istniało dokładnie 240 monet o identycznej masie. Pokazywał relację obrachunkową. Gdy władca zmieniał wagę lub próbę denara, z tej samej masy srebra można było wybić więcej monet.

To zestawienie dobrze pokazuje średniowieczny mechanizm inflacyjny. Jeżeli z jednej grzywny srebra zamiast 576 wybijano 768 albo 864 denary, każdy z nich musiał zawierać mniej kruszcu, chyba że zmieniał się sam standard grzywny. Dlatego przy analizie trzeba uwzględniać zarówno masę jednostki, jak i próbę srebra oraz lokalny system podziału.

Przykładem realnego kwartnika może być moneta śląska z początku XIV wieku, ważąca około 1,60 grama. Emisje związane z księstwem świdnicko-jaworskim z lat 1306–1312 nosiły motywy wskazujące na władzę młodych książąt z dynastii Piastów. Tego rodzaju monety są cennym źródłem informacji nie tylko o gospodarce, lecz także o podziale władzy, symbolice i zasięgu lokalnych mennic.

Dlaczego srebrny system zaczął się zmieniać?

Zmiany nie wynikały z jednej przyczyny. Na obieg pieniężny wpływały potrzeby handlu, dostępność srebra, polityka mennicza władców i rosnąca liczba transakcji. Drobny denar był wystarczający dla części lokalnych płatności, lecz niewygodny przy handlu suknem, zbożem, solą czy towarami sprowadzanymi z odległych regionów.

Znaczenie miało także pogarszanie standardu denara. Gdy moneta traciła masę i próbę srebra, rosła liczba sztuk potrzebnych do zapłaty tej samej należności. Większy grosz pozwalał przenieść większą wartość w jednej monecie, choć jego wartość również zależała od zawartości srebra i wiarygodności emitenta.

Najważniejsze czynniki osłabiające dawny model opartego wyłącznie na denarze obiegu to:

• zmniejszanie masy i próby srebrnych denarów przez kolejnych władców;
• przymusowe wymiany monet, które obniżały zaufanie do emisji;
• rozwój handlu między regionami o różnych systemach wag i przeliczników;
• potrzeba monet o większej wartości, łatwiejszych do wykorzystania przy dużych transakcjach.

W rezultacie średniowieczny pieniądz srebrny nie zniknął, lecz zmienił formę. Obok denarów pojawiły się kwartniki i grosze, a jednostki takie jak solid i grzywna nadal służyły do rozliczeń. System coraz wyraźniej łączył wartość kruszcu, wagę monety, decyzje władcy i zwyczaje handlowe.

Od sztabki do grosza

Historia srebrnych monet bitych w średniowieczu nie jest prostą listą nominałów. To historia stopniowego przechodzenia od srebra odważanego w sztabkach, przez denar jako podstawową monetę, do większych emisji dostosowanych do handlu regionalnego i międzynarodowego. Równolegle rozwijały się jednostki obrachunkowe, które nie zawsze miały fizyczny odpowiednik w postaci monety.

Reforma Karola Wielkiego stworzyła trwały model relacji między funtem, solidem i denarem. Renovatio monetae pokazało natomiast, że władca mógł traktować emisję jako źródło dochodu, nawet kosztem zawartości srebra. Pojawienie się kwartników i groszy było odpowiedzią na skutki tych zmian oraz na rosnące wymagania gospodarki. Z tych procesów wyłoniły się rozwiązania, które stały się podstawą późniejszych europejskich systemów monetarnych.